Dikkat Eksikliği ve Hiperaktivite Bozukluğu Dosyası
DEHB tanısı konarken uzmanların dikkat ettiği noktalar
• Çocukta var olan problemlerin tarihçesi alınıyor.
• Ailedeki problemlerin tarihçesi alınıyor.
• Çocuğun okuldaki davranışları konusunda öğretmenden ve okul çalışanlarından bilgi alınıyor.
• Çocuğun akademik başarısının düzeyini belirlemek için çeşitli çalışmalar yapılıyor.
• Çocuğun zeka seviyesi belirleniyor.
• Çocuğun duygusal gelişimi hakkında bilgi alınıyor.
• Çocuğun arkadaş ilişkileri hakkında bilgi alınıyor.
• Ailenin çocuk yetiştirme tutumları hakkında bilgi alınıyor. (Bu kriter, DEHB’nin birebir sebebi olmasa da problemin derecesi hakkında bilgi verebiliyor.)
• EEG testi istenebiliyor (epilepsi riski için).
• Farklı değerlendirme ölçekleri kullanılabiliyor.
• Performans testleri yapılabiliyor (çocuğun dikkatini odaklaması hakkında çeşitli bilgiler alabilmek için).
DEHB tanısı konarken uzmanların dikkat ettiği noktalar
• Çocukta var olan problemlerin tarihçesi alınıyor.
• Ailedeki problemlerin tarihçesi alınıyor.
• Çocuğun okuldaki davranışları konusunda öğretmenden ve okul çalışanlarından bilgi alınıyor.
• Çocuğun akademik başarısının düzeyini belirlemek için çeşitli çalışmalar yapılıyor.
• Çocuğun zeka seviyesi belirleniyor.
• Çocuğun duygusal gelişimi hakkında bilgi alınıyor.
• Çocuğun arkadaş ilişkileri hakkında bilgi alınıyor.
• Ailenin çocuk yetiştirme tutumları hakkında bilgi alınıyor. (Bu kriter, DEHB’nin birebir sebebi olmasa da problemin derecesi hakkında bilgi verebiliyor.)
• EEG testi istenebiliyor (epilepsi riski için).
• Farklı değerlendirme ölçekleri kullanılabiliyor.
• Performans testleri yapılabiliyor (çocuğun dikkatini odaklaması hakkında çeşitli bilgiler alabilmek için).
DEHB'ye Eşlik Eden Diğer Bozukluklar
DEHB tedavisinde karşılaşılan güçlüklerden biri, bu bozukluğa genellikle başka bozuklukların da eşlik ediyor olması. Uzmanlar DEHB tanısı konulan kişilerin yaklaşık 2/3'ünün başka bir psikolojik bozukluk daha gösterdiğini söylüyorlar. Bu nedenle hem tanı koymak güçleşiyor, hem de tedavide nasıl bir yaklaşım izleneceği diğer bozukluğa göre çeşitlilik gösterebiliyor. DEHB olan çocukların birbirlerinden bu kadar farklı olmalarının bir nedeni de bu.
DEHB ile birlikte en sık görülen bozukluklardan biri, % 35-65 gibi bir oranla, karşıt olma-karşı gelme bozukluğu. Karşı gelme bozukluğunda itaatsizlik, uyumsuzluk, yetişkinlere karşı olumsuz tutum, sözlü saldırganlık, kolay öfkelenme ve alınganlık gibi belirtiler gözlenir.
DEHB olan çocukların % 20-45 'indeyse davranım bozukluğu belirtileri gözleniyor. Bunu % 20-35 ile özel öğrenme güçlüğü, depresyon, anksiyete (kaygı) bozukluğu, tik bozuklukları gibi diğer bozukluklar izliyor. Ancak, bunlar DEHB olan herkeste görülmeyebilir. Bu bozuklukların eşlik ettiği DEHB olan çocukların davranışları, okuldaki başarıları ve toplumsal ilişkileri farklı biçimlerde etkilenir, belirtiler karmaşıklasın örneğin, davranım bozukluğu da görülen bir çocuğun DEHB da taşıdığı kolayca anlaşılmayabilir ve bunu tedavi edici herhangi bir girişim yapılmayabîlir. Benzer biçimde, özellikle ergenlik döneminde DEHB'ye eşlik eden en önemli bozukluklardan biri depresyon. Çocuklarda ve gençlerde depresyon, sinirlilik, hırçınlık, konsantrasyon sorunu, uyku sorunları, tepkisellik, kendine zarar verebilecek tehlikeli şeyler yapma gibi belirtiler gösterir, DEHB bu belirtilerin daha da şiddetli yaşanmasına, başarının düşmesine ya da çevreyle ilişkilerin bozulmasına ve depresyonun daha da derinleşmesine neden olabilir. Bu nedenle uzmanlar, DEHB'ye başka bozuklukların eşlik edip etmediğinin analizinin titizlikle yapılması gereğinin altını özellikle çiziyorlar.
DEHB tanısı konmuş çocuklar okul ortamında neler yaşıyorlar?
• Dersi dinlemekte zorlanıyorlar.
• Dersi anlamak ve öğrenmekte zorluklar yaşıyorlar.
• İnce motor kontrolleri ile ilgili sorunlar yaşıyorlar (kalem tutmak, oyun hamuru ile oynamak gibi..)
• Okuma problemleri yaşıyorlar.
• Vücutlarındaki genel koordinasyonu kurmalarına neden olan hareketleri yaparken zorluklar yaşıyorlar (örneğin, bisiklete binmek veya topu yakalamak gibi..)
• Arkadaş ilişkilerinde sorunlar yaşıyorlar, çünkü bu çocuklar arkadaşları arasında sürekli lider konumda olmak isterler, böylece kendi yaşıtları ile kolay kolay iletişim kuramazlar.
• Çabuk sinirleniyorlar.
• Güvenle ilgili sorunlar yaşıyorlar.
DEHB’nin Tedavisi Nasıl Yapılıyor?
DEHB tedavisinde çeşitli yöntemlere ayrı ayrı ya da bîr arada başvurulabilir. Uzmanlar bunların içinde en etkilisinin ilaç tedavisi olduğunu söylüyorlar. DEHB tedavisinde en çok kullanılan ilaçlar uyarıcı (stimulant) olanlar. Bunların da en bilinenleri metilfenidat (Ritalin), dektroamfetamin (Dexedrine) ve pemolin (Cylert), Ülkemizde bu ilaçlardan yalnızca Ritalin bulunuyor ve DEHB tedavisinde kullanılıyor. Zaten aşırı hareketlilik gibi bir belirtisi olan bir bozukluğu uyarıcı etkisi olan bîr ilacın nasıl tedavi edebildiği sorusu kafaları biraz karıştırıyor. Bu ilaçlar, beyinde dopamin ve noradrenalin gibi nörotransmitterlerin salınma düzeyini artırıyorlar. Bu biyokimyasal maddeler en çok, beyinde DEHB oluşumunda önemli yeri olduğu düşünülen ön (frontal) bölgede bulunurlar ve dikkat ya da dürtü kontrolünde etkindirler. Ritalin kullanan çocuk, genç ya da yetişkinlerde % 70-80 oranında iyileşme gözlendiği söyleniyor. Ritalin, kişinin dikkatini bir şey üzerinde yoğunlaştırabilmesini ve aşırı hareketlerini kontrol edebilmesini sağladığından okul başarısına, toplumsal ilişkiler kurabilmeye ve kendisini daha kolay kontrol edip duygusal anlamda da iyi hissetmesine katkıda bulunuyor. Ancak, unutmamak gerekir ki, bu ilaçlar bozukluğu tedavi etmiyor, yalnızca geçici olarak semptomları kontrol edebiliyor. Her ne kadar ilaçlar, kişinin dikkatini yoğunlaştırabilmesine ve başladığı işleri bitirebilmesine yardımcı olsa da, kimsenin bilgilerini artırmaz ya da akademik beceriler sağlamaz. İlaçların etkisi daha çok, kişide zaten var olan potansiyeli kullanabilmesine yardımcı olmak biçiminde kendisini gösteriyor. Ritalin ya da diğer uyarıcı ilaçları kullananlar mutlaka düzenli olarak checkup'tan geçirilmeli ve doktor gözetiminde bulunmalı. Mucizevi gibi görünen bu ilacın en bilenen yan etkileriyse, iştahsızlık, kilo kaybı, uykusuzluk, çabuk sinirlenme, tiklerde artış ve baş ağrısı. Bununla birlikte, ilacın kırmızı reçeteyle satılıyor olması ve güçlü etkileri "acaba bağımlılık yapar mı? İleride madde bağımlılığına yol açar mı?" gibi tartışmaları beraberinde getiriyor.
DEHB ve Madde Bağımlılığı
DEHB tanısı almış kişilerin, gereğinden fazla çalışan bedenlerini ve beyinlerini yatıştırabilmek için alkol, marijuana, eroin, kırmızı reçeteli uyuşturucular, ağrı kesiciler, nikotin, kafein, şeker, kokain ve illegal uyuşturucu bağımlısı olmaya diğer kişilerden daha yatkın oldukları bilinen bir gerçektir. Yeteneklerimizi arttırıcı, kendimizi daha iyi hissetmemizi sağlayıcı ya da duygularımızı uyuşturacak maddeler kullanmanın adı kendi kendine reçete yazmak yani madde bağımlısı haline gelmektir.
Sorun, bu yöntemin başlangıçta işe yarayarak, DEHB görülen bireyin yorgun beynini ve bedenini kısa vadeli de olsa yatıştırmasıdır. Bazıları nikotin, kafein, diet ilaçları ve *speed denilen maddeler yardımıyla yaptıkları işe daha kolay odaklanır ve bu sayede başladıkları işi bitirirlerken, diğerleri DEH sBemptomlarını alkol ve marijuana ile uyuşturmayı yeğlerler.
Madde bağımlısı olan ya da geçmişte madde bağımlısı olmuş olan bireyler *kötü insanlar değil, kendi seçtikleri maddelerle umutsuzca iyi olmaya çalışan kişilerdir. Bağımlılık yapan maddeler rahatlatıcıdır. Ancak "çözüm" olarak başlayan bu geçici rahatlık daha sonra bağımlılığa, düşünmeden işlenen suçlara, aile içi şiddetine, tehlikeli işlere düşünmeden atılmaya, kaybedilen işlere, ilişkilere ve ölüme dönüşür. Tedavi edilmeyen DEHS'li pek çok birey ya bağımlı olmakta ya da bağımlılık ilintili bir nedenden ölmektedir.
Kimler bağımlı olur?
DEHB görülen bireylerin, görülmeyen bireylere kıyasla bağımlı olma olasılıkları daha fazladır. Dr.Hallowell ve Dr.Ratey'nin araştırmalarına göre
DEHB tanısı olan ve bir uzman tarafından tedavi görmeyen bireylerin %50’ye yakını bağımlı olmaktadırlar. Bu orana yemek ve takıntılı davranışlar sergileyerek semptomları yatıştıranlar dahil değildir.
Önlem ve Erken Müdahale:
DEHB tanısı konmuş bireylerde yüksek risk taşıyan davranışlara eğilim olduğu bilinmektedir. DEHB tedavi edilmediği takdirde, huzur bulamama, düşünmeden hareket etme, halsizlik, utanma duygusu ve organize olamamaya ve büyük ölçüde sosyal dışlanmaya yol açar.Dürtülerinizi kontrol etmekte, konsantre olmakta ve beynen ve bedenen dinlenmekte zorluk çekiyorsanız sizi rahatlatacak maddelere hayır demek kolay değildir. Çocuklar ve yetişkinler DEHB için ne kadar çabuk tedavi edilirse bağımlı olmalarının önüne o kadar çabuk geçilecektir. DEHB’yi tedavi etmekten kaçınan ve iyi bir iş yaptıklarına inanan çoğu anne baba, terapist ya da doktor istemeden de olsa bireyin bağımlı olmasına yol açacaktır. DEHB görülen her birey, ilaç tedavisi görmek zorunda değildir. Ancak ilaçla tedavi edilmesi gereken vakalarda (yani bir uzman tarafından teşhis konulmuş) yakından takip edilen reçeteli ve kontrollu doğru ilaçla bağımlılığın önüne geçilebilir. Doğru ilaç konsantre olmaya, dürtüleri kontrol etmeye ve enerji seviyesini dengelemeye yardımcı olduğunda kişi bağımlılık yaratan maddelerle geçici rahatlama yolunu seçmeyecektir.
İlaçlar ve Bağımlılık
Psikostimulant ilaçlar doğru olarak verildiğinde ve takip edildiğinde DEHB görülen bireylerin yaklaşık %75-80inde etkin olmaktadır. Bu ilaçlar arasında Ritalin, Dexedrine, Adderall, ve Desoxyn vardır. Burada gözden kaçırılmaması gereken nokta reçeteli ve takip edilen ilaçların, madde bağımlılarının ihtiyaç duydukları dozların çok altında olduğudur. Bir uzman denetiminde tedavi gören bireyler "uçmak" yerine konsantre olabilen, dürtülerini kontrol edebilen ve hayatlarını organize etme yetisine sahip bireyler olacaktır. Aynı zamanda kullanım şekli de çok farklıdır, ilaçlar uzman kontrolünde ağızdan ölçü ile alınırken, bağımlıların kullandığı maddeler ya enjekte edilmekte ya da sarılıp sigara gibi içilmektedir.
DEHB TEŞHİSİ KONULDUKTAN SONRA BİR PSİKİYATRİSTİN VERDİĞİ İLAÇLARI KULLANMAK DEĞİL, SEMPTOMLARI BAŞKA MADDELERLE KENDİ BAŞINA TEDAVİ ETMEYE ÇALIŞMAK, BAĞIMLILIK YAPAR!!!
Dikkat Geliştiren Oyun Ve Araştırmalar
Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan çocuklar uygun yardımla performanslarını arttırabilir. Siz de çocuğunuz performansını arttırmasını istiyorsanız çocuğunuzla beraber oynayacağınız küçük oyunlarla ona yardım edebilirsiniz.
İşte çocuğunuzun hafıza ve dikkat gelişimini hızlandıracak oyunlar...
Hafıza Alıştırmaları:
1. Farklı Resim Bulma:
Çocuk, bu alıştırmalarda kendisine gösterilen dört resimden farklı olanı bulmaya çalışır. Farklı olanı bulduktan sonra diğerlerine göre neden farklı olduğunu anlatmalıdır.
2. Resim Hatırlama:
Çocuğa bir dakika süresince bir resim gösterilir ve bir dakika sonra resim kapatılır. Daha sonra resimle ilgili sorular sorulur.
Örnek:
a- Çocuklar ne yapıyorlardı?
b- Erkek çocuğun üzerinde ne vardı?
c- kız çocuğun gözleri ne renkti?
3. İki Resim Arasındaki Farkı Bulma:
Birbirine benzeyen ama aralarında küçük farklılıklar bulunan iki resim çocuğa gösterilir. Bunların arasındaki farklılıklar çocuğa anlatılır.
4. Şekilleri Hatırlama:
Anne-baba bir takım geometrik şekiller çizerek çocuğa bir dakika süreyle gösterir. Bir dakika sonra resim kapatılır ve çocuktan hatırladığı kadarını çizmesi istenir.
5. Anlatılan Hikaye İle İlgili Sorular Sorma:
Çocuğa kısa bir hikaye anlatılır. Daha sonra bu hikayenin belli kısımları ile ilgili sorular sorulur.
Dikkati Geliştiren Oyunlar:
1. Okuduğunu Anlatma:
Çocuğa kısa bir okuma parçası verilir ve beş dakika içinde okuyabildiği kadarını okuması istenir. Beş dakikanın sonunda çocuktan okuduklarından anladığını anlatması istenir. Bu oyun aynı zamanda çocuğun kısa süreli hafızasını da geliştirir.
2. Nesna Saklama:
Bu oyun için evin belli bir odası seçilir ve çocuğa etrafındaki nesnelere dikkatlice bakması söylenir. Çocuk odadan çıkınca herhangi bir nesne saklanır. Çocuk odaya döndüğünde hangi nesnenin saklandığını bulmaya çalışır.
3. Balonla Oynama:
Oyuncular şişirilmiş bir balonu birbirlerine atarak yere düşürmemeye çalışırlar. Bu oyun aynı zamanda çocuğun konsantrasyonunu sağlamasını da destekler.
4. Son harften Kelime Bulma:
Oyunculardan biri bir kelime söyleyerek oyunu başlatır. Ondan sonra gelen oyuncu, söylenen kelimenin son harfini kullanarak yeni bir kelime söyler. Bu şekilde oyun devam eder.
Psk. Arzu Elemek
Popüler Psikiyatri Dergisi, Sayı 28, Sayfa 14-15.