ßotan

Fotoğrafı Anlamak

Özet
Bu makale fotoğraf izlerken nelere dikkat edilmesi gerektiğine dair amatör fikirler barındırmaktadır.
Okuyan kişilerin fotoğrafçı olmaları şart değildir. Bununla beraber fotoğraf ve fotoğrafçılık konularında bilgi sahibi olmak yazılanların daha iyi anlaşılmasına yardımcı olabilir.

1 Giriş
Bir fotoğraf ile ilgili düşüncelerinizi yazdığınızda yazınız 300-400 kelimeden az tutuyorsa ortada bir problem vardır; problem ya sizdedir, ya da fotoğrafın sahibinde.


1.1 Bu Belgenin Amacı Nedir?
Bu belgenin yazılmasındaki asıl amaç fotoğraf izlerken nelere dikkat edilmesi gerektiği, fotoğrafı tarif etmenin, yorumlamanın ve kritik etmenin ne anlama geldiğine dair ve fotoğraf kategorileri ile ilgili bilgi vermeye çalışmak ve bu konulardaki fikirleri paylaşmaktı.
Bir fotoğrafı anlamaya giden yolda metodolojik bir yaklaşım ortaya koymak gerekir. Bu bağlamda, verilen bilgiler ile ilgili örneklere de yer verilmeye çalışılacaktır.

1.2 Bu Belge Kimler İçin?
Hem amatör fotoğrafçılar, hem amatör fotoğraf eleştirmenleri hem de fotoğraf izleyicileri bu yazıdan kendileri için anlamlı bir kaç şey çıkarabilirler.
Simdi çok önemli bir bolum, tanımlar:

Yazarlar, bu belge boyunca anlatılan hiçbir şeyi anlamamakta ya da hiçbir şeye inanmamakta özgür olduğunuzu hatırlatmaktan mutluluk duyar.

2 Tanımlar
Bir şeyleri tanımlamak kavramların aynı anlamlarından bahsediyor olduğumuzun bir garantisi olması acısından iyi bir başlangıç, bu bolümde belge boyunca geçerli olacak tanımlar ve düşünceler ele alınacaktır.

2.1 Fotoğraf’ın Tanımı Problemi
Fotoğraf diğer birçok sanat dalı gibi teknolojik gelişimden ziyadesi ile etkilenmiş ve bunun doğal bir sonucu olarak oldschool tabir edebileceğimiz, eski yöntemleri savunan ve dijital fotoğraf makineleri ile çekilerek dijital görüntü isleme uygulamaları ile islenen çalışmaların fotoğraf olamayacağını iddia eden bir kitlenin de ortaya çıkmasına neden olmuştur. Neyin fotoğraf olduğundan emin olmak gibi bir sorun da bu şekilde ortaya çıkmıştır.

Bu noktada ’fotoğraf’ın kelime anlamından yola çıkmak ve çerçeveyi buna göre belirlemek doğru bir noktaya varmanın en kolayı ve mantıklısı gibi görünmektedir. Takip eden bolümde fotoğraf, “Anlam olarak ışık etkisi ile iz bırakmak eyleminin sonunda ortaya çıkan şeyi ifade eder” seklinde tanımlanmıştır. Eğer fotoğrafın “ışık yardımı ile iz bırakmak eyleminin sonunda ortaya çıkan şey” olduğunu kabul ediyorsanız, analog bir makine ile çekilen ve karanlık odada baskısı yapılan şey ne kadar fotoğraf ise dijital bir makine ile çekilen ve bilgisayar ekranında gördüğümüz şey de, bir kibrit kutusu üzerine acılan bir delik ile ışığın kutu içerisindeki filmi etkilemesi sonucu ortaya çıkan görüntü de, bir fotokopi makinesinin bastığı kağıt da, bir röntgen filmi de fotoğraf olarak yorumlanmalıdır düşüncesine de katılıyor olmalısınız. Zira bu noktada ‘ışığın etkisinin bir yüzey üzerinde saklanması’ surecine bir sınır çizmek kimsenin haddi olmadığı gibi anlamlı bir sınır çizilmesi de bence mümkün değildir.

Kavram olarak fotoğraf optik düzeneklerin, ışığa duyarlı kimyasal yüzeylerin ya da ıs sensörlerinin oluşturduğu düzeneklerin üzerinde bir şeydir ve tanımı, kullanılan araçlar ile sınırlandırılamaz.

2.2 Sanat, Sanatçı, Fotoğraf, Sanatsal Fotoğraf
• Sanat: Yaratıcılık ve hayal gücünün ifadesidir.
• Sanat Eseri: Yaratıcılık ve hayal gücünün ortaya konduğu görsel, işitsel ya da düşünsel materyaldir.
• Sanatçı: Sanat eseri üreten kişidir.
• Fotoğraf: Işık ve iz bırakmak kelimelerinin birleşmesinden oluşmuş bir birleşik isimdir. Anlam olarak ışık etkisi ile iz bırakmak eyleminin sonunda ortaya çıkan şeyi ifade eder.
• Fotoğrafçı: Fotoğraf üreten kişidir.
• Sanatsal Fotoğraf: Sanatsal kaygılar taşıyan fotoğraftır.

Yaratıcılık ve hayal gücünün bir ifadesi olan sanat eserleri aynı zamanda bazı kesin olmayan fakat herkes tarafından kabul edilebilecek aşağıdaki özelliklere de sahiptir (özellikler içerisinde kullanılan sıfatlar tartışmaya acık ve göreceli olsa da objektif bir bakış acısı ile ne kast ettikleri kolayca anlaşılabilir)(ayrıca bu özellikler sanatsal kaygıya da ıs tutar):

• Hem sanatçı hem de izleyici için yaratıcı algılama gerektirirler.
• İçerdikleri fikirler akla kolay gelir türden değildir.
• Farklı seviyelerde algılanabilirler ve değişik yorumlara açıktırlar.
• Beceri gerektiren bir süreç sonunda ortaya çıkartılırlar.
• İçinde işlevsel bir amaç, bir fikir bulundururlar.
• Yaratılmaları esnasında özgün bir amaç, sıra dışı bir fikir vardır.
• Elzem ya da sıradan ihtiyaçlara cevap bulmak için üretilmezler.
• ...

2.3 Fotoğrafın Kanıksanmışlığı Sorunu
Fotoğraf çoğunlukla hak ettiği değeri izleyicilerinden görememektedir. Fotoğraf, kültürel bir birikimin neticesinde edebi bir eserin, bir tablonun ya da bir sinema eserinin yorumlanmayı hak ettiği konusunda herkesin hemfikir olmasına rağmen aynı özeni görmez.

Bunun nedenlerinden en önemlilerinin şunlar olduğunu düşünüyorum:

• Herkes fotoğraf çekebilmektedir: Sıra dışı bir yetenek ya da beceriye ihtiyaç duyulmaksızın estetikten çok uzak olmayan fotoğraflar ortaya konabilmektedir.

• Fotoğrafa kitlesel bir aşinalık söz konusudur: Fotoğraf çok uzun yıllardır insanlara haber taşımak gibi bir misyonu üstlenmiştir, dolayısıyla diğer sanat dallarının toplumun geneline olan uzaklığından görece yoksundur.

• Fotoğraf bir ihtiyaçtır: Fotoğraflar belge ve anı değeri de taşımaktadır. Kişiler yakınlarını, gördükleri yerleri fotoğraflamaktadırlar. Fotoğraf bunlar gibi sıradan ve elzem ihtiyaçlara da cevap vermektedir.

Yukarıdaki nedenlerin diğer bir sonucu olarak fotoğraf izlemeyi bilmeyen insanlar çoğalmakta, fotoğraf olarak hakkında konuşulamayacak kadar sıradan ve kaygısız fotoğraflar insanların alışkanlıklarını ve kalitesiz estetik beklentilerini karşıladığı için gereğinden fazla, fakat içi bos bir ilgi görmektedir (bu fotoğraflara örnek olarak kedi, martı, kopek, yaslı/çocuk, güneş doğusu/batımı, kız kulesi ve camiler gibi tarihi/meşhur binaların fotoğrafları gösterilebilir; bununla beraber istisnalar elbette mevcuttur).

Kimi fotoğraflar sofistike ve ortaya çıkarılmayı bekleyen bir mesaj barındırmazlarken kimi fotoğraflar izleyici tarafından ortaya çıkarılmayı bekleyen bir mesaj taşırlar. Kimi fotoğraflar sanatsal herhangi bir kaygı gütmeyen kişiler tarafından çekilirken, kimileri sanatsal kaygılar ile çekilmişlerdir. Bu fotoğrafları doğru şekilde izleyebilmek ve eser sahibinin izleyicilere ulaştırmak istediği mesajı doğru şekilde fotoğrafın içerisinde çekip çıkarmak için fotoğrafı anlamak için caba sarf etmek gerekir. Yıllar boyunca gördüğünüz fotoğrafların birçoğu sanat eserlerinin taşıdığı özellikleri taşıyan fotoğraflardır ve yorumlanmayı bekler, bunu hak ederler. Çünkü sanat eserleri içerisindeki mesajlar kimi zaman ancak bu yolla izleyiciye ulaşır ya da sanat eserleri yapılan yorumlarla değer kazanır.


3 Fotoğraf Kategorileri
Bir fotoğrafı kategorize edebilmek, onu yorumlamaya başlamadan önce atılması gereken en önemli adımlardan birisidir.

Her tur kavramı oluşturan bileşenler, kategoriler ile ifade edilebilir. Bu kategoriler belirlenirken, bir kavramı oluşturan bileşenlerin çok büyük bir çoğunluğun belirlenen kategoriler arasında kendine yer bulabilmesi yeterlidir. Örneğin insanlar erkek ve kadın olarak kategorilendirilebilir. Ne tam olarak erkek ne de tam olarak kadın olduğunu söyleyemeyeceğimiz insanların var olması bu tip bir kategorilendirmeyi yanlış kılmaz.

Benzer şekilde evrendeki tüm maddeleri canlı ve cansız olarak gruplamak da evrendeki bütün maddeleri ifade etmek için yeterli değildir; zira hem canlı hem de cansız olan maddelerin varlığı bilinmektedir (örneğin virüsler). Dolayısıyla fotoğraf için de tam ve net bir kategorilendirme yapmak, kolay olmamakla beraber imkânsız da değildir.

Eskiden yeniye doğru 3 adet önemli derecede kabul görmüş kategorilendirme sistemi bu bolumun alt başlıklar altında incelenecektir. Günümüzde en geçerli olanı, sonuncusudur.

3.1 John Szarkowski’ye Gore Fotoğraf Kategorileri
Szarkowski 1960 yılında fotoğrafı ikiye ayırmıştır: Aynalar ve Pencereler.

Szarkowski’ye göre aynalar, fotoğraf içerisindeki duygusal ve romantik muhteviyatı ifade ederken, pencereler duyguların ötesindeki realist bir dünyanın görüntüsünü yansıtan fotoğraflardır. Yani bir ‘ayna’, dünyanın bizim kendi anlamlandırmalarımız sonucu anlam kazanan bir yansımasıdır ve fotoğraf içinde yer alan objelerin gerçek anlamlarından ziyade üzerilerine yüklenen çeşitli duygusal metaforlar ile ön plana çıkıyor olmalarını işaret eder. Bir ‘pencere’ ise duygusal ya da sosyal metaforlardan bağımsız şekilde bir gerçekliği aktaran fotoğrafların ait olduğu turdur. Daha değişik bir ifade ile aynalar bize sanatçının düşündüklerini anlatırken, pencereler bize sanatçının gördüğü gerçekleri aktarır. Aşağıdaki fotoğraflar bu kavramları örneklendirmek için seçilmiştir:




1, Sanayi Devrimi, Şafak Tortu

Bu resim yeniden boyutlandırıldı. Orjinal Boyutta görmek için buraya tıklatın. Resmin gerçek boyutları 700x480 ve büyüklüğü 149KB.

2, Atmaca Güvesi, Fikri Ozalp



3.2 Gretchen Garner’a Gore Fotoğraf Kategorileri
Gretchen Garner 1989 yılında ortaya daha geniş bir kategorilendirme önerisi atmıştır:
“Six Ideas in Photography (Fotoğrafçılık İçindeki 6 Düşünce)”. Garner’ın kategorileri şunlardır:

• Resimsi Etki: Dokusu, renkleri ile resimsi fotoğraflar.
• Daha Geniş bir Dünya: Dünyanın alışık olduğumuz bilindik görüntüsünün dışındaki gizleri, farklılıkları, sıra dışılıkları gösteren fotoğraflar.
• Kişisel Tiyatro: Fotoğrafçının hayal dünyasına ve düşüncelerine acılan fotoğraflar.
• Detay: Optik berraklık ve teknik ile dokusal acıdan zengin fotoğraflar.
• Durdurulmuş Zaman: Zamana tanıklık edip onu sonsuza değin saklayan fotoğraflar.
• Ünlü Yüzler:Ünlüleri tanıdık kılan fotoğraflar.

Dikkat ederseniz bu kategoriler Szarkowski’ninkilere göre sayıca daha fazladır. Fakat bu kategoriler net bir ayrımdan uzak görünmektedir. Bir fotoğraf bu kategorilerden bir çoğuna aynı anda dahil olabilir ve kategoriler arasındaki çizgileri birbirlerinden ayırmak zor olabilir.

Aşağıda bu kategoriler ile anlatılmak isteneni belirginleştirmek için örnekler yer almaktadır, fotoğraflar ile kategoriler ortak numaralandırılmıştır:

Bu resim yeniden boyutlandırıldı. Orjinal Boyutta görmek için buraya tıklatın. Resmin gerçek boyutları 682x451 ve büyüklüğü 145KB.

1, Yalnızlığın Rengi Turuncudur, Aydın Sertbas

Bu resim yeniden boyutlandırıldı. Orjinal Boyutta görmek için buraya tıklatın. Resmin gerçek boyutları 784x527 ve büyüklüğü 64KB.
2, Harmonist, Erdal Kınacı