Ehmedê Xanî’ yi tanımak

**hemdem** · 05-08-2008, 11:33 PM

Bölgemizde halkın Ehmedi Xani’yi çok sevdiği, neredeyse kutsal bir kimlikle donattığı, bilinen bir gerçektir. Çoğu kez yemin edilirken Allah adını kullanmak yerine ‘Sere Ehmede Xani’, ‘Sere Xani Baba ‘ denilmesi normalleşmiştir. Xani’nin kabristanı İshak Paşa Sarayı’nın 500 metre doğusundadır. Halkın hem mesire, hem de ziyaret yeridir. Mekânı ibadet, ziyaret, ümit (yani tedavi), hem de kutsal alan olarak ilgi odağıdır. Özellikle yaz ayları ziyaretçilerle dolup taşmaktadır. Halk kendisini,Xani’nin evladı ,Xani’yi de Baba olarak görmektedir. Doğmadan ve doğduktan sonra hemen her çocuk ona adanır. Her anne kendisin Zin olarak algılar çoçuğunu da Mem U Zin aşkına benzer aşkının hasadı sayar. Xani’nin dini kişiliğine de muazzam bir bağlılık vardır. Yeminlerde mihenk taşıdır. Halkın günlük yaşamında her alanda yaşamsallaşmıştır.

Xani öncesiz değildir. Filozof Xani’nin felsefesindeki duygunun çiçeklenmesinde rol oynayan şairler, Xani’den öncede vardı. Cizreli Ahmet Melle, Feqiye Teyran, Hakkarili Melle Bate, Şemdinanlı Ali Heriri ve diğerleri Ehmedi Xani’nin eşsiz eserlerine zemin hazırlamıştır.Kürt düşünce ve edebiyat dünyası kopuk olsada, değerli eserleri tarihsel süreç içinde günümüze taşıyabilinmiştir. Xani ile ilgili en önemli belirlemenin sonrasız kaldığı tespiti yerinde olacaktır. Dönemine göre çok ileri olan Xani düşüncesi, ünlü Kürt mirleri ve aşiret reisleri tarafından hiç dikkate alınmıyordu. Alt düzeydeki din adamları ise bu düşünceleriyle hafızalarına alarak taşıyıcılık yapmaya çalışıyor olmalarına karşın fazla etkili olmadılar. Ama bir edebiyat mirası bırakılarak Kürt düşün hayatının gelişimine büyük katkılar sağlamıştır.

Xani’nin nerede doğduğu üzerine her zaman tartışmalar olmuştur. Birçok araştırmacı –yazarın belirttiklerini ele alarak nerede doğduğu ve hangi tarihte dünyaya geldiğini, eserlerini de dikkate alarak şöyle belirtebiliriz. Ehmedi Xani’nin doğum tarihi,kendi eseri olan Mem Ü Zin de gösterilmiştir.Hicri 1061(m.s.1651) tarihinde doğmuştur.Babası Şeyh Elyas dedesi Eyaz büyük dedeside Rüstem’dir. Xani, onun soyadı gibidir. Bu iki nedenden kaynaklanmaktadır. Biri yerleşim alanı bağımlılığı diğeri de mensup olduğu aşirettir. Xani aşiretine mensup olan Ehmed’in şöhreti olunca Xani soyadıyla anıldı. Sayın M.Emin Borzaslan, Mem û Zin’ in Türkçe çevirisinde doğum yeri hakkındaki savları aktarmıştır. “Prof. Qonak Kurdo, Rus Kürdolog Margarette Rudenko’nun 1962’de yayımladığı MEM U ZİN kitabını kaynak göstererek, Xani ailesinin 1592’de Beyazıt’a gelip yerleştiğini yazmıştır. Buna göre Xani Beyazıt’ta doğmuştur. Soyadını da Hakkâri yöresine göç eden Xaniyan aşiretinin adından almıştır. Kürt yazar Dr. İzzettin Mustafa Resul’a göre doğum yeri Hakkari yöresidir. Yazar Sadık Bahattin Ahmedi’nin ifadesine göre ise Hakkari’nin Xana Segundan köyüdür. Ünlü Kürt şair üstat Hejar’ın Mem û Zin’in güney lehçesine çevirisinin 'giriş' bölümünde Xani’nin Xaniyan aşiretine mensup olduğu, Bayazıt’ta doğduğu ifade etmiştir. Araştırmacı Perviz Cihani ve Dr.Ferhat Şakeli’ye göre ise Hakkari’de doğmamıştır. A.Seccadin’in değişik kaynaklar ve Melle Salih’in ağzından E.Xani’nin babası Şeyh Elyas , Xani’nin doğumundan önceden Beyazıt’ta oturuyordu.ve Xaniyan aşiretinin geleneğini bırakmamış, Beyazıt’tın ileri gelenlerindendir. Beyazıt’tın o zamanki ismi Dızaspi(Beyazkale) idi. O civarda dimili Kürtleri hakimdir. Başşehirleri önce Sebana Abat , sonra Xoy kentidir. Tarihi Xoy Mehdi Aqasi’nin eserinden alınmıştır. Hakkari miri İzzettin Şer Çekzerin(altınsilahlı), önce Van Başkaley’i merkez yapıp Dizaspiyi alır. Buraya Hakkari aşiretlerinden Pınyaşileri ve Xani aşiretlerinden halkı getirip yerleştirir.(m.s. 1460-1465) Bugün Beyazıt yerleşik halkının ismi Pinyaşiler(planşi)dir. Xani aşireti daha küçüktür. tüm bunlardan hareketle Xani Beyazıt’ta doğmuştur diyoruz.buralı olduğu içinde eserlerinde ''ben Beyazıt’ta doğdum'' ifadesini kullanmadığını düşünüyoruz. Babası Şeyh Elyas, Kızıldıze (kırmızı kale- ortadirek) köyünde kadılık görevinde bulunmuştur. Kızıldıze tarihi kervan yolunun İran’a açılan son kapısıdır.buradan geçen kervanlardan alınan baç(haraç,gümrük harcı)ile İshak Paşa Sarayının inşaat finansmanı sağlanmıştır. Bugün Kızıldize’nin temelleri harabe şeklindedir. Köyün eski mezarlığına Xani mezarlığı denmektedir.civar köylerde de Pınyaşiler hakimdir.

Xani ilk okumaya aile içinde babası İlyas’tan hukuk kuralları ilim kaynaklı bilgilerle okumaya başladı.Bir yönünü okula ,bir yönünü de divana vererek eğitimini yapması sağlanıyor. Okulda bilim, divanda yaşam derslerinde büyüdükçe okuma düzeyi de yükseliyor. Feqilik derslerinde Arapça öğrenir. O dönemde imkanı olanlar yüksek öğrenimlerini feqi okullarında yaparlardı. Xani için bu imkanlar oluşur. Beyazıt’taki Muradiye medresesine gider. Bir süre sonra Beyazıt ve çevresindeki tüm camileri gezer.daha sonra ahlat ve Bitlis medreselerinde öğrenim görür. Botan ve Mezapotamya da devam eder öğrenimine. Bağdat, Şam, Halep ve İran medreselerinde uzunca yıllar öğrencilik hayatı yaşadı. Kabe’yi tavaf ettiği ,mısıra gittiği yazdığı eserinin içeriğinde açıkça görülmektedir. Bilhassa Suriye medreselerinde antik yunan felsefesini,Mezopotamya ve İran medreselerinde de tasavvufu (İslam felsefesini)astronomi, şiir ve sanat tekniğini öğrenmiştir. Bunun yanında, buralarda Feqiye Teyrana, Ehmedi Ciziri’ye Hhipokrat’a, Platon’u, Aristo’yu Farabi’yi, Şahabettin Sühreverdi’yi, Mühyettin Arabi’yi, Ali Heriri’yi, Firdevsi’yi, Ömer Hayyam’ı, Nizami’yi ve bir çok ilim adamlarını öğrendi. Her yerde isim yapmış alimlerle araştırır ilmi ve bilimi daha da ilerletmek için onların yanında diplomasını aldıktan sonra Beyazıt’a eğitim vermeye çalışır. Halk içerisinde otorite ve saygınlığı vardı. Toplum içinde iki yeri vardı. Biri ilim ,diğeri de misafirperverliği, mertliği ve dindarlığıydı. Söz ve maneviyatı herkesin üzerinde derin etkiler bırakıyordu.

Xani, İshakpaşa Sarayının temeli atılırken (1674) dua okumuştur. Beyazıt Beyi Mir Mehemmed’dir.Daha sonra Beyazıt’ta Muradiye Camii’nde imamlık yapmıştır.Mir Mehemmed’e divan katipliğinde bulunmuştur.Onunla yakınlığını,ona sevgisini bir şiirinde ifade etmiştir,ölümüne dair üzüntüsünü belgelemiştir.Mir adına İran sınır Serdar’ı ile alınan karara imza atmıştır.

Ehmed-i Xani’nin siyasi özlemi, düşünceleri açıktır ki o dönemin genel atmosferinden doğmuştur. Bu dönemde, Kürt düşün hayatının geri olduğu açık. Ancak bu, Kürt düşünce ve edebiyat mirasının hiç olmadığı anlamına gelmiyordu. Önemli bir düşünce ve edebiyat mirasına sahipti. Fakat bu Kürtlerin sosyo-ekonomik koşullarından dolayı yaygınlık kazanamamıştı. Çok dar sınırlar içinde düşüne hapsolmuştu. Bu, bir idari yaptırımdan çok sosyal ve kültürel nedenlerden kaynaklanıyordu. Xani daha çok birlik ve ittifak parolalarını kullanarak sesini yükseltiyor, Kürtlerin kendi aralarındaki çelişkilerine de dikkat çekiyordu.Bu tür şartlar altında Beyler Xani’yi anlayamadılar.Kısaca bu modern düşünceler pratikleşmeyip sonrasız kaldı.

Filozof Xani, ardında birçok eser bırakmıştır. Bunlar önemli ve edebiyat tarihinde paha biçilmez bir değere sahiptir. Bilinen üç eserin dışında 74 şiiri tespitlidir. Yazılmamış divanı da yazılacaktır.Coğrafya ve Astronomi ile ilgili Erde Xweda adlı eserinin var olduğu yaygın bir kanıdır.Bilinen eserlerinde önce Nûbahar Biçukan (Çocuklar için ilk meyveler-1683-),sonra Aqida İman (İmanın Şartları-1687-) ve 1695’te şaheseri olan Mem û Zin’i (Onlar Destan’ı) bitirmiştir.Xani’nin eserleri okunup incelendiğinde ortaya üç sonuç çıkmaktadır.Birincisi;Xani,Kürtçenin yanı sıra Arapça,Farsça ve Türkçeye de hakim olmasına karşın,edebiyat metinlerini yalnızca Kürtçe yazmıştır. İkincisi;bir filozof,düşünür olarak Xani,yazılarını,halkı adına düşüncelerini yaymanın bir yolu olarak kullanmıştır. En son olarak da Xani,bütün yazılarında öncü,yetenekli ve yaratıcı bir şair ve yazar kimliğini birleştirmektedir.Xani’yi daha iyi anlamak için paha biçilmez değerdeki üç eseriyle ilgili özet görüşlerimizi şöyle belirtebiliriz:

NûBARA BİÇUKAN (1683)

Bu kitap, Xani’in masum biçimde yazdığı Arapça-Kürtçe bir sözlüktür. Nübar, çeşitli şiirsel uyaklar ve ritimlerle yazılmış 14 bölümden oluşmaktadır.Her bölüm öğrenmenin ve dürüstlüğün yararları,öğretmenlerin görevleri,sabırlı olma,mücadele,bilgiyi pratikle bütünleştirme ve daha bir çok başka konuda içten bir öğütle başlar.Nübar Kürt dil tarihindeki ilk sözlüktür.Ondan önce başka bir Kürt sözlüğü yoktur.Bu Xani’nin Kürt diline büyük bir önem verdiğinin ve bu dilin gelişmesi için uğraştığının açık bir kanıtıdır.

Xani,Kürt diline büyük bir önem vermesine rağmen,ona hizmette bir dilbilimci olarak değil bir düşünür olarak rol oynadı.O,dilin bir ulusun varlığını oluşturan en temel unsurlardan biri olduğunu savundu.Bu nedenle o,dili geliştirme görevini yurtsever bir görev olarak görüyordu.Daha sonra Mem u Zin’de Xani bu görevi kapsamlı bir şekilde gerçekleştirme imkanını buldu.Ayrıca Xani halkına yöneliyor Nubar’la yazılarını,politik düşüncelerini yaymanın bir aracı olarak kullanmak istediği izlenimini veriyor.Xani bu eserin yazılış amacını da şöyle belirtiyor’´Bu sözlük Kürt çocukları için örülmüştür.Kürt çocukları ilmi öğrendiklerinde,okuduklarında zorluklarla karşılaşmasınlar diye çıkarttım.’der.Burdan da Xani’nin Nübar’ı yazmakla öğrencilerin çoğunlukla Arapça olan dersleri öğrenmelerine yardımcı olmak istemiştir.Genç kuşaklarına güven duyuyordu ve onların yöneticilerle toprak sahiplerinin değil halkın umudu olacaklarına inanıyordu.Savunduğu görüşlerin gerçekleşmesi için kendi kuşağını değersiz bulan Xani ,bu nedenle eserini umut bağladığı çocuklara adadı. Bir de Xani,eğitim ve öğretimin ‘beyin kapısının kilitlerini açmak’, halkını derinden etkileyeceği ve onları kurtuluşa götürecek yolları aramaya teşvik edeceğinin bilincindeydi.Nubahar Kürtçe anlamlarıyla birlikte 954 Arapça sözcük içermektedir.Xani bu sözcükleri yaşamın ve bilginin çeşitli alanlarından derlemiştir.

EQİDA İMANE(1687)

Eqida İmanê (İmanın Şartları)Xani’in İslam’ın temellerinden söz ettiği,insanlara tapınmayı ve din konularını Kürt dilinde açıklamaya çalıştığı,73 beyitten oluşan uyaklı bir dini kitaptır.Bu kitabın önemi;Kürtçe yazılmış olmasıdır.İbnül Esir,İbni Xalikan,Ebul Fida ,v.b. gibi birçok ünlü Kürt din adamı ve bilgini daha önceleri eserlerini Arapça yada Farsça yazmışlardı.

Yaşadığımız topraklarda tarihsel süreç içerisinde dil ve kültür yine gelenek ve göreneklere büyük ölçüde Arapça egemen kılındı.Bu yayılmacılık halkların dil,kültür ve yaşamlarını o kadar etkilediki,neredeyse yaşamın rengi soldu.İşte bu gerçeklik göz önünde bulundurulduğunda Xani’in İslam’ın temellerini Kürtçe açıklamasının ne denli cesurca bir tutum olduğu anlaşılmaktadır.Xani İslam’ın öğretilerini açıklamasının yanı sıra,Kürt dilini de geliştirdi ve onu din eğitiminde kullanılabilecek bir dile dönüştürdü.Ayrıca din konularının Kürtçe de yazılabileceği konusunda insanları ikna ederek onlara bunun günah yada kusur olmadığını gösterdi....
ıÜüXani den önce Mele Ehmede Bat ê (1414–1495), Mewlüde Nebi (Peygamberin Doğumu ) adlı bir din kitabını Kürtçe yazmıştı. Bu kitap, 20 bölümden oluşan uyaklı bir metindir. Kitap, Hz Muhammed’in doğumu,yaşamı, büyüklüğü ve yüceliğiyle ilgilidir.Mele Ehmede Batê , doğal olarak,Kürtçe bir din kitabı yazma konusunda Xani’den önce gelmektedir.Xani’nin bu kitabı okuduğuna, hatta Batê’nin ya da kitabının adını duyduğuna ilişkin bir kanıt bulunmamaktadır. Xani Mem u Zin de ,kendisinden önce yaşayan Kürt şairlerinden yalnızca Melaye Cıziri, Eli Heriri ve Feqiye Teyran ın adını anmaktadır.

alıntı....

**rojhat_temo** · 05-08-2008, 11:55 PM

cok tskler heval sayende daha cok bilgi sahabi olduk

Lokmanhekim · 05-16-2008, 01:50 PM

spas heval ehmede xani'yi daha çok ve daha iyi tanımak gerek

Seçenekler
Yazdırılabilir şekli göster Sayfayı E-Mail olarak gönder
Stil
Normal Hybrid-Şeklinde gösterime geç Ağaç şeklinde gösterime geç

Benzer Konular
Konu	Konuyu Başlatan	Forum	Cevaplar	Son Mesaj
19. yy’de Kürtler	No Mercy	Genel Kültür	1	05-08-2008 06:53 PM
Mezopotamya’nın siyasal tarihi	Serhıldan	Kitap Tanıtım Ve Eleştiri	5	05-07-2008 12:29 PM
Kendinizi O’nun yerine koydunuz mu?	Sümeyye	Genel Kültür	0	05-06-2008 12:54 AM
Astronot’ değil ‘astro-inek’ aranıyor	Stêrka_Jiyan	Bilim ve Teknoloji	0	05-06-2008 12:39 AM
OKUL BAŞARISI ’ndan HAYAT BAŞARISI’na	Albatros	Genel Kültür	0	05-05-2008 08:36 AM