Uçuş Denetimleri

**kelagerm** · 05-15-2008, 06:18 PM

Uçaklarda kontrolü sağlayan uçuş denetimleri hakkında genel bilgi veren bu makale vikipedi tarafından kaynak gösterilmiştir.

Uçaklar, havada seyredebilen araçlara verilen genel bir isimdir ve her şeyden önce bir uçağın havada uçabilmesi için yer çekimini yenmesi gerekmektedir. Uçak, kanatları vasıtasıyla yer çekimini yenmek için gerekli kuvveti sağlar ve havalanır. Fakat “Uçmak” ile “Uçak olmak” arasında keskin bir çizgi vardır. Yer çekimini yenmiş olan her şeyin uçtuğu söylenebilir fakat güvenli bir uçuş ve uçuşun bir amaca hizmet edebilmesi için havada seyreden cismin dengeli ve kontrol edilebilir olması gerekmektedir.

Kanatlar uçakları havada kaldırmaya yetse de uçağın görevini başarıyla ve güvenli bir şekilde yerine getirebilmesi için uçuş denetimlerine ihtiyacı vardır. Uçuş denetimleri pilotun uçağı tüm hareket eksenlerinde kontrol edebilmesini sağlar. Bu denetimler uçakta bulunan kontrol yüzeyleri ile gerçekleştirildiğinden uçuş denetimleri çoğu zaman kontrol yüzeyleri olarak da anılır.

Bu metinde sabit kanatlı konvensiyonel konfigürasyona sahip uçaklara ait, diğer uçaklarda da görülen bazı ana kontrol yüzeylerine değinilecek, hareket ve etkileri açıklanmaya çalışılacaktır. Metin, herkesin anlayabileceği dilde yazılmaya gayret gösterilerek kaleme alınmış olsa da metni anlayabilmek için bazı temel uçuş prensiplerinin bilinmesi gerekli olabilir. Anlaşılmasının kolay olması maksadıyla uçağın hareket eksenlerinden işe başlayabiliriz:

Hareket Eksenleri

Uçaklar, karada ve denizde seyreden araçlardan farklı olarak iki hareket eksenine değil, üç hareket eksenine bağlı hareket etmekedir. Bu yüzden uçakta sadece sağa, sola, ileriye ve geriye hareketten bahsedilemez. Yer eksenine göre ise bir fazla serbestlik derecesine sahiptir.

İşte uçaklarda, uçağın ağırlık merkezine göre her zaman sabit (yani uçağın ağırlık merkezinde kesişen), buna mukabil yer eksenine göre sürekli değişen üç adet eksen vardır ve uçaklar birbirine dik konumda bulunan bu üç hareket ekseninde de serbestçe hareket edebilmektedir. Örneğin bir uçağın sol kanadı yeri gösterecek bir pozisyonda uçuşunu sürdürdüğü düşünüşdüğünde düşey ekseni yere paralel, yanal ekseni ise yere dik bir hale gelmiş olur.

Bir uçağın tam olarak denetlenebildiğini söylemek için bir pilotun bu üç eksende de uçağın hareketine hakim olması gerekmektedir. Bu eksenleri kısaca tanımlamak gerekirse;

Düşey Eksen: Uçağı tepesinden tabanına diklemesine kesen eksendir. Bu eksen etrafındaki harekete ''sapma'' hareketi denir. Sapma hareketi uçağın burnunu sağa ya da sola hareket ettirmektir. Sapma hareketini sağlayan temel kontrol yüzeyi dümendir (İng:Rudder). Bu hareket geminin ya da arabanın sağa ve sola gerçekleştirdiği hareketlere benzetilebilir.

Boylamasına Eksen:Uçağın burnundan kuyruğuna uzanan ve uçağı boylamasına kesen eksendir. Bu eksen etrafında gerçekleştirilen harekete yuvarlanma ya da yatma denir. Yatma hareketi uçağın yere göre olan düzlemsel açısını değiştirir. Pilot tarafından bu hareket yatırgaçlarca (İng: Aileron) kontrol edilir.

Yanal Eksen: Yanal eksen, bir kanat ucundan diğer kanat ucuna uçağı enlemesine kesen eksendir. Bu eksen etrafındaki harekete yunuslama denir. Yunuslama uçağın hücum açısını değiştirmesi, yani tırmanma ya da dalış konumuna geçmesidir. İrtifa dümeni (İng: Elevator) bu hareketin temel kontrol yüzeyidir.

alıntıdır...

**kelagerm** · 05-15-2008, 06:19 PM

Uçağın Temel Hareket ve Durumları

Uçağı döndürmek

Uçak havadaki hareketini korumak için taşıma kuvvetine daima muhtaçtır. Dönüşler sırasında bu taşıma kuvveti de kanat düzleminde kalmak suretiyle yer değiştirir. Yani uçak ekseninde kanatların meydana getirdiği kuvvet daima aynı yönde iken, yer eksenine göre bu kuvvet eksenle aynı açıyla yön değiştirmiş hale gelmektedir. Bu yüzden kritik bir yatış açısı sözkonusudur (İng: Bank Angle). Bir çok uçakta kritik yatış açısı 60 derecedir. Bu kritik açı geçildiğinde tutunma kaybı gerçekleşir. Özellikle ticari uçaklarda kritik yatış açısı uçuş güvenliği açısından çok önemlidir. Akrobasi uçakları ve askeri uçaklar görevleri sebebiyle kritik yatış açısını dikkate almak durumunda kalmayabilirler.

Uçağı tırmandırmak ya da dalışa geçirmek
Uçaklar, irtifa dümeni sayesinde hücum açılarını değiştirirler ve elde ettikleri hücum açısı ile tırmanır ya da dalarlar. Bu harekete yunuslama hareketi denmesinin sebebi de uçakların dalış veya çıkış yapabilmesidir. Bir uçakta en önemli tırmanma hareketi kalkıştır. Kalkış esnasında uçak azami taşıma kuvvetini elde etmelidir. Bu yüzden bir kalkış hızına, bu hıza ulaşması için gerekli kalkış mesafesine ihtiyaç duyar ve bu esnada kanat kamburluğunu arttırarak taşımayı arttırmayı hedefleyen flaplar açık olur.

Kanatları sıfır hücum açısına sahip olan bir uçak, kamburluklu kanat profiline sahipse irtifa dümeni kullanmadan havalanabilir. Kanatları burulma ya da oturma açısına sahip uçaklarda da yine irtifa dümeni kullanılmadan havalanılabilir. Zira, kanatları oturmasız ya da burulmasız olan ve simetrik kanat profiline sahip olan bir uçak irtifa dümeni ile burun yukarı moment verdirmeden havalanamaz çünkü hücum açısı arttığı zaman, kanatlardaki taşıma kuvveti de artar. (Hücum açısının artması sirkülasyonun artmasına sebep olur)

Uçağı sabit uçuş pozisyonunda tutmak

İnce ayar kontrolleri, pilota sürükleme ve taşıma kuvvetlerini dengeleme imkanı sağlar. İrtifa dümeni ince ayarı, uçağın istenilen hücum açısında seyretmesini sağlar. Pilot, irtifa dümenini belli bir açıda tutarak, o anki hava hızına bağlı oluşan burun yukarı ya da burun aşağı momentini dengelemeye çalışır. Bu yüzden uçak hızı her değiştiğinde yeni bir irtifa dümeni ince ayarı yapılması gerekir. Dümen ve yatırgaç ince ayarı ise uzun süreli dönüşlerde yer çekiminin tek taraflı etkisinin karşılanmasında ya da yana kaymaların meydana getireceği olumsuz etkileri etkisiz hale getirmede işe yarar. Yine uçağın bir tarafının bir gerekçe ile daha ağır olması halinde bu ince ayarlar kullanılabilir. Örneğin bir motor bozulduğunda, yakıt tanklarının ayrı olması halinde bir taraftaki yakıt sürekli harcanıp azalırken diğer taraftaki yakıt ağırlı hep sabit kalacaktır. Bu yüzden uçak, ağır olan tarafa yatma eğiliminde olacaktır. Bu eğilim yatırgaç ince ayarıyla çözülebilir. Ayrıca motorun bozulmuş olduğu kanat hep geride kalmak isteyecektir ve bu da sürekli bir sapmaya sebep olacaktır. Bu sapma da dümen ince ayarı ile karşılanabilir.

__________________
alıntıdır

Seçenekler
Yazdırılabilir şekli göster Sayfayı E-Mail olarak gönder
Stil
Normal Hybrid-Şeklinde gösterime geç Ağaç şeklinde gösterime geç

Benzer Konular
Konu	Konuyu Başlatan	Forum	Cevaplar	Son Mesaj
Uçuş mekaniği	kelagerm	Hava Ulaşım Taşıtları	0	05-14-2008 11:09 PM
Yusufçuklar.. (uçuş makinaları)	Roja___Weysel	Böcekler	0	05-07-2008 05:54 PM
Uçuş Denetimleri	Albatros	Hava Ulaşım Taşıtları	0	05-02-2008 06:28 PM